महाकवि कालिदास

महाकवि कालिदास संस्कृत वाङभयस्य सर्वश्रेष्ठः महाकविः अस्ति। अस्यै नाटककारः महाकाव्य निर्माता गीतिकाव्य विरचयिता व आसीत कवेः नवनवोन्मेष शालिनी प्रतिभा सर्वतोमुखी आसीत्।

जीवनम्

महाकवि कालिदासः विक्रमादित्यस्य नवरत्नेषु एक रत्न आसीत् इति प्रसिद्धिः अस्ति । विक्रमस्य राजधानी उज्जयिनी आसीत् महाकालस्य अस्याः नगर्याः भव्य वर्णनम् महाकविना स्वगीति काव्यैः मेघदूत कृत वर्तते वक्रमादित्यस्य सभादा कालिदासस्ये नाटकानाम मञ्चन सञ्जातम् । विक्रमोर्वशीय नाटके कालिदासः परोक्षत या विक्रमादित्यस्य कीर्तिम चिर स्थायिनी च कार। विक्रमादित्यः स्त्रीष्टाद्वोत् ५७ वर्ष पूर्व उज्जयिन्या नवसंवत्सरं प्रारब्धवान् इति प्रसिद्धिः वर्तते।

काव्य सौन्दर्यम्

  1. मालविकाग्नि मित्रम्।
  2. विक्रमोर्वशीयम्।
  3. अभिज्ञानशाकुन्तलम् इत्यादीनि सन्ति ।

उपमा प्रयोगे कालिदासस्य प्रसिद्धि अस्ति यथा उपमा कालिदासस्य। कालिदासस्य कुमार सम्भव रघुवंशश्च द्वे महाकाव्ये, ऋतु सहार, मेघदूत च इति द्वे गीतिकाव्ये, माल विकागिभित्रम्, विक्रमोवर्शीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तले च इति त्रीणि नाटकानि सन्ति। कालिदासः रससिद्ध कविरस्ति तस्य काव्येषु मन्माधुर्य, यत्नालित्यम् यच्च सरसत्वं प्राप्यत तदन्यत्र न विद्यते तस्य प्रसाद गुणोपेता वैदर्भीरीति युक्ता रचनाः केषां चेतांसि न चोरयति?

तस्य कृतिषु व्यंजन वैचित्र्यं सर्वत्र चित्रितम्। महाकवि जयदेव तम लक्ष्मीकृत्य कथयति कविकुल गुरु कालिदासो विलासः। अस्य उपमालङकृतिः ख्याता वर्तते पण्डिताः सादर कथयन्ति उपमा कालिदासस्य। एतस्मादेव दीपशिखौपधियुक्त सञ्जातः कालिदासः। कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल नाम नाटकं जगत्प्रसिद्धं तत्र यद् रमणीयत्वम् वर्तते तद् इतरेषु ग्रन्थेषु न विद्यते। कविः शकुन्तलायाःलावण्यं निरूपयन कथयति।

‘किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतिनाम्।”

महाकवि कालिदास